Tính đến ngày 11 tháng 5 năm 2026, xung đột giữa Mỹ – Israel và Iran đã bước sang tuần thứ mười, với một lệnh ngừng bắn mong manh được Pakistan làm trung gian từ đầu tháng 4. Phản hồi gần đây của Iran đối với đề xuất hòa bình của Mỹ đã bị Tổng thống Donald Trump bác bỏ mạnh mẽ, gọi là “totally unacceptable”. Trong bối cảnh đó, eo biển Hormuz vẫn là điểm nóng, phe cứng rắn Iran gia tăng hoạt động, và các vụ tấn công lai lan sang châu Âu. Tình hình không chỉ đe dọa ổn định Trung Đông mà còn tạo hiệu ứng lan tỏa sâu rộng đến an ninh toàn cầu và kinh tế thế giới.
Bối cảnh hiện tại: Một lệnh ngừng bắn mong manh và khoảng cách lớn giữa hai bên
Đề xuất hòa bình của Mỹ, được đưa ra cách đây khoảng một tuần, bao gồm khung 14 điểm nhằm mở lại eo biển Hormuz và thiết lập nền tảng cho đàm phán hạt nhân dài hạn. Iran đáp lại qua trung gian Pakistan với các yêu cầu chính: chấm dứt hoàn toàn chiến tranh, dỡ bỏ cấm vận, chấm dứt phong tỏa hải quân Mỹ, và các đảm bảo an ninh. Tehran sẵn sàng nhượng bộ hạn chế về kho uranium làm giàu cao (HEU) nhưng kiên quyết từ chối tháo dỡ cơ sở hạt nhân và thời hạn ngừng làm giàu kéo dài 20 năm như Mỹ đòi hỏi.
Phe cứng rắn Jebhe-ye Paydari (Mặt trận Bền vững, hay “Siêu Cách mạng”) đang đẩy mạnh phản đối, coi bất kỳ thỏa thuận nào với Mỹ cũng là “đầu hàng”. Nhóm này, dù không phải là đa số, lại có ảnh hưởng đáng kể trong truyền thông nhà nước, quốc hội và một bộ phận giới trẻ cực đoan hóa sau các cuộc oanh tạc. Sự chia rẽ nội bộ này càng khiến Trump có cơ sở chỉ trích lãnh đạo Iran “hỗn loạn”.
Đồng thời, các vụ tấn công drone lẻ tẻ vào tàu thương mại gần Qatar và một số mục tiêu ở Vùng Vịnh cho thấy lệnh ngừng bắn đang bị thử thách nghiêm trọng. Israel dưới thời Thủ tướng Benjamin Netanyahu tiếp tục khẳng định “chiến tranh chưa kết thúc” chừng nào Iran còn giữ kho HEU.
Góc nhìn đa chiều: Lợi ích, rủi ro và động lực của các bên
Từ góc nhìn Mỹ: Chính quyền Trump muốn một thỏa thuận “có thắng lợi rõ ràng” – loại bỏ mối đe dọa hạt nhân Iran mà không rơi vào cuộc chiến dài hạn tốn kém. Tuy nhiên, áp lực từ dư luận trong nước (giá xăng cao kỷ lục) và đồng minh Israel khiến Washington không dễ nhân nhượng. Mỹ đang sử dụng phong tỏa Hormuz như đòn bẩy kinh tế mạnh.
Từ góc nhìn Iran: Chế độ Tehran đang ở thế cân bằng mong manh giữa nhu cầu sinh tồn kinh tế và bảo vệ “lằn đỏ” ý thức hệ. Phe cứng rắn coi kháng cự là “cuộc chiến vĩnh cửu”, trong khi phe thực dụng nhận ra thiệt hại kinh tế khổng lồ từ việc Hormuz bị hạn chế lưu thông. Iran đang sử dụng chiến tranh lai (hybrid warfare) – từ drone giá rẻ đến các nhóm ủy nhiệm ở châu Âu – nhằm tăng chi phí cho đối phương mà không dẫn đến đối đầu trực tiếp toàn diện.
Từ góc nhìn Trung Quốc và Nga: Bắc Kinh coi đây là “cửa sổ” quan sát chiến tranh hiện đại, rút kinh nghiệm cho kịch bản Đài Loan (đặc biệt về phòng thủ trước drone và tên lửa). Moscow hưởng lợi gián tiếp từ giá dầu cao, nhưng cũng lo ngại bất ổn lan rộng ảnh hưởng đến xuất khẩu năng lượng của mình.
Từ góc nhìn châu Âu: Lục địa này đang chịu tác động kép: giá năng lượng tăng và sự gia tăng mạnh các vụ tấn công antisémitic (chống Do Thái) do nhóm HAYI (liên quan Iran) nhận trách nhiệm. Đây là minh chứng rõ nét cho chiến lược “bạo lực như một dịch vụ” của Iran, nhằm phân tán sự chú ý và tạo áp lực lên các đồng minh của Mỹ.
Từ góc nhìn kinh tế toàn cầu: Giá dầu Brent đã tăng mạnh kể từ khi xung đột nổ ra, đẩy lạm phát, ảnh hưởng chuỗi cung ứng và làm chậm tăng trưởng ở các nước nhập khẩu lớn như châu Âu, Ấn Độ và Đông Nam Á. Người lao động Mỹ đi làm xa đang chịu thiệt hại trực tiếp với giá xăng vượt 4,5 USD/gallon.
Các kịch bản tiềm năng trong những tuần tới
Kịch bản 1: Đàm phán kéo dài và ngừng bắn được gia hạn (Xác suất cao nhất ~50-60%) Hai bên đạt thỏa thuận tạm thời 30 ngày, tập trung mở một phần Hormuz để giảm áp lực kinh tế. Đàm phán hạt nhân tiếp tục trong bối cảnh giám sát vệ tinh chặt chẽ. Phe cứng rắn Iran sẽ gây ồn ào nhưng không đủ sức lật đổ tiến trình. Tình hình ổn định tạm thời, nhưng căng thẳng vẫn cao. Tác động kinh tế: Giá dầu giảm nhẹ nhưng vẫn cao hơn mức trước chiến tranh.
Kịch bản 2: Leo thang cục bộ và xung đột lai lan rộng (Xác suất ~25-30%) Drone attacks tăng tần suất, Iran đẩy mạnh hoạt động hybrid ở châu Âu và Vùng Vịnh. Israel có thể thực hiện các đòn đánh chính xác vào cơ sở hạt nhân hoặc chỉ huy IRGC. Mỹ đáp trả có chọn lọc. Lệnh ngừng bắn фактически sụp đổ nhưng chưa đến mức chiến tranh toàn diện. Tác động: Giá dầu tăng thêm 10-20%, an ninh châu Âu suy giảm mạnh, dòng người tị nạn và khủng bố tăng.
Kịch bản 3: Thỏa thuận lớn bất ngờ (Xác suất thấp ~10-15%) Dưới áp lực kinh tế nội bộ, Iran nhượng bộ sâu hơn (xuất khẩu phần lớn HEU, ngừng làm giàu dài hạn). Trump tuyên bố “thắng lợi lịch sử”. Phe cứng rắn có thể nổi loạn nội bộ hoặc bị cô lập. Kết quả: Hormuz mở hoàn toàn, giá dầu giảm mạnh, tạo đà cho ổn định khu vực. Tuy nhiên, rủi ro lớn là Iran vi phạm thỏa thuận sau này.
Kịch bản 4: Chiến tranh toàn diện trở lại (Xác suất thấp ~5-10%) Một sự cố lớn (ví dụ: tấn công tàu Mỹ hoặc Israel đánh sâu vào lãnh thổ Iran) dẫn đến đáp trả quy mô. Mỹ-Israel mở chiến dịch không kích rộng, Iran phong tỏa Hormuz hoàn toàn. Hậu quả thảm khốc: Giá dầu có thể vọt lên 150-200 USD/thùng, suy thoái toàn cầu, và nguy cơ xung đột lan sang Lebanon, Yemen, thậm chí đối đầu Mỹ-Trung gián tiếp.
Tác động đến an ninh, trật tự và kinh tế thế giới
An ninh và trật tự quốc tế: Xung đột làm suy yếu nghiêm trọng nguyên tắc “không phổ biến hạt nhân”, khuyến khích các quốc gia khác (Saudi Arabia, Thổ Nhĩ Kỳ…) theo đuổi chương trình hạt nhân. Chiến tranh lai của Iran chứng minh rằng các cường quốc khu vực có thể gây bất ổn toàn cầu với chi phí thấp, thách thức trật tự dựa trên luật pháp quốc tế. Châu Âu đối mặt với làn sóng antisémitic và cực đoan hóa, có thể dẫn đến chia rẽ xã hội sâu sắc hơn.
Kinh tế toàn cầu: Gián đoạn Hormuz (khoảng 20% nguồn cung dầu thế giới) đã và đang gây hiệu ứng domino. Các nước nhập khẩu dầu lớn chịu lạm phát cao, chi phí vận tải tăng, chuỗi cung ứng gián đoạn. Ngân hàng Thế giới và IEA đã điều chỉnh giảm dự báo tăng trưởng toàn cầu. Các nước nghèo nhập khẩu thực phẩm và phân bón sẽ chịu thiệt hại nặng nề nhất, có nguy cơ bất ổn chính trị nội bộ. Ngược lại, một số nhà xuất khẩu dầu ngoài khu vực (Mỹ, Canada, Brazil) và Nga hưởng lợi ngắn hạn từ giá cao.
Tác động địa chính trị dài hạn: Trung Quốc đang học hỏi cách Mỹ kết hợp sức mạnh không quân công nghệ cao với khả năng phong tỏa kinh tế. Nếu xung đột kéo dài, trật tự Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương có thể thay đổi theo hướng đối đầu gay gắt hơn. Đồng thời, vai trò trung gian của Pakistan nổi lên như một yếu tố bất ngờ, cho thấy các nước trung lập khu vực có thể đóng vai trò quan trọng hơn trong ngoại giao tương lai.
Kết luận: Không có thắng lợi dễ dàng
Tình hình Iran hiện tại là minh chứng sống động cho tính phức tạp của chiến tranh hiện đại: thắng lợi quân sự không đảm bảo thắng lợi chính trị, và chi phí của xung đột luôn lan tỏa vượt xa chiến trường. Các bên đều có lý do để tránh leo thang toàn diện, nhưng cũng thiếu động lực đủ mạnh cho một thỏa thuận bền vững. Trong những tuần tới, khả năng cao nhất là một giai đoạn “bế tắc có kiểm soát”, nhưng rủi ro bất ngờ vẫn rất lớn.
Thế giới đang chứng kiến một cuộc thử nghiệm nguy hiểm: liệu ngoại giao đa phương và đòn bẩy kinh tế có thể thay thế đối đầu quân sự hay không. Kết quả sẽ định hình không chỉ Trung Đông mà còn trật tự quốc tế trong thập kỷ tới.