Lịch sử phát triển của mỗi quốc gia đều có những giai đoạn bản lề. Đó là những thời điểm mà những quyết định về chiến lược, thể chế, con người và công nghệ sẽ không chỉ tác động trong vài năm, mà có thể định hình vị thế quốc gia trong nhiều thập kỷ tiếp theo.
Đối với Việt Nam, giai đoạn hiện nay có lẽ chính là một thời điểm như vậy.
Sau gần bốn mươi năm kể từ công cuộc Đổi Mới năm 1986, Việt Nam đã đi một chặng đường mà rất ít người có thể hình dung vào thời điểm đất nước còn chìm trong khó khăn hậu chiến. Từ một nền kinh tế thiếu lương thực, cơ sở hạ tầng nghèo nàn và gần như bị tách khỏi dòng chảy kinh tế toàn cầu, Việt Nam ngày nay đã trở thành một trong những nền kinh tế tăng trưởng nhanh nhất châu Á, là mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu và là điểm đến của hàng loạt tập đoàn công nghệ lớn nhất thế giới.
Theo số liệu của Ngân hàng Thế giới, GDP danh nghĩa của Việt Nam năm 2025 đã vượt mốc 500 tỷ USD, gấp hàng chục lần so với đầu những năm 1990. Kim ngạch xuất nhập khẩu đã vượt 800 tỷ USD, đưa Việt Nam trở thành một trong những quốc gia có độ mở kinh tế cao nhất thế giới. Thu nhập bình quân đầu người đã tăng mạnh, tầng lớp trung lưu hình thành nhanh chóng và cơ sở hạ tầng quốc gia đang thay đổi với tốc độ chưa từng có.
Nhưng điều đáng nói hơn không chỉ nằm ở những con số tăng trưởng.
Điều quan trọng hơn là Việt Nam đang bắt đầu bước vào một giai đoạn chuyển đổi về chất.
Trong hơn hai thập kỷ qua, mô hình tăng trưởng của Việt Nam chủ yếu dựa trên bốn trụ cột: lao động giá rẻ, bất động sản, đầu tư hạ tầng và thu hút FDI. Đây là mô hình phù hợp với điều kiện lịch sử của đất nước trong giai đoạn đầu hội nhập. Nó giúp Việt Nam tích lũy vốn, tạo việc làm, phát triển công nghiệp và xây dựng nền tảng kinh tế thị trường.
Nhờ đó, Việt Nam từ một quốc gia nông nghiệp đã trở thành trung tâm sản xuất điện tử lớn của thế giới. Samsung hiện sản xuất phần lớn điện thoại toàn cầu tại Việt Nam. Intel vận hành nhà máy lắp ráp và kiểm định chip lớn nhất của mình tại TP.HCM. Foxconn, LG, Amkor cùng hàng loạt doanh nghiệp công nghệ quốc tế liên tục mở rộng hiện diện tại Bắc Ninh, Thái Nguyên, Hải Phòng, Đà Nẵng và nhiều địa phương khác.
Nhưng lịch sử kinh tế thế giới cũng cho thấy không có mô hình tăng trưởng nào tồn tại mãi mãi.
Lao động giá rẻ rồi sẽ mất lợi thế khi mức sống tăng lên. Dân số vàng sẽ dần kết thúc khi tốc độ già hóa bắt đầu nhanh hơn. Đầu tư bất động sản không thể mãi đóng vai trò động lực trung tâm của nền kinh tế. Và một quốc gia không thể tiến lên nhóm thu nhập cao nếu mãi đứng ở phần thấp nhất của chuỗi giá trị toàn cầu.
Có lẽ chính vì vậy mà trong vài năm gần đây, tư duy phát triển của Việt Nam đã bắt đầu xuất hiện những thay đổi rất rõ rệt.
Lần đầu tiên, các khái niệm như “AI”, “bán dẫn”, “công nghệ chiến lược”, “dữ liệu”, “an ninh mạng”, “kinh tế số”, “hạ tầng số”, “đổi mới sáng tạo” xuất hiện với tần suất cao trong các định hướng quốc gia. Chính phủ đã xác định hàng chục nhóm công nghệ chiến lược ưu tiên đầu tư trong giai đoạn mới, từ AI, điện toán đám mây, robot, chip bán dẫn cho đến công nghệ lượng tử và năng lượng mới.
Đây không đơn thuần là thay đổi về ngôn ngữ.
Nó phản ánh nhận thức ngày càng rõ ràng rằng tương lai của Việt Nam không thể chỉ dựa vào tăng trưởng chiều rộng, mà phải dựa vào công nghệ, tri thức và năng lực đổi mới.
Điều đặc biệt là sự chuyển mình này diễn ra đúng vào thời điểm thế giới đang bước vào một cuộc tái cấu trúc kinh tế và địa chính trị lớn chưa từng thấy kể từ sau Chiến tranh Lạnh.
Cạnh tranh Mỹ – Trung đang làm thay đổi chuỗi cung ứng toàn cầu. Các tập đoàn công nghệ tìm cách giảm phụ thuộc vào một trung tâm sản xuất duy nhất. AI đang tạo ra một cuộc cách mạng công nghiệp mới. Bán dẫn trở thành tài sản chiến lược mang ý nghĩa địa chính trị. Dữ liệu và năng lực tính toán dần được xem như nguồn tài nguyên quốc gia quan trọng không kém dầu mỏ trong thế kỷ XX.
Trong bối cảnh đó, Việt Nam nổi lên như một điểm đến chiến lược.
Vị trí địa lý gần Trung Quốc nhưng vẫn độc lập về chính trị, môi trường ổn định, chi phí cạnh tranh và khả năng cân bằng quan hệ quốc tế tương đối linh hoạt đã giúp Việt Nam trở thành lựa chọn hấp dẫn của nhiều tập đoàn toàn cầu. Đây là lý do vốn FDI giải ngân liên tục duy trì ở mức cao trong nhiều năm. Riêng năm 2025, vốn FDI đăng ký mới và mở rộng tiếp tục tăng mạnh, tập trung chủ yếu vào sản xuất công nghệ, điện tử, dữ liệu và hạ tầng công nghiệp.
Tuy nhiên, nếu nhìn sâu hơn vào cấu trúc nền kinh tế, Việt Nam vẫn còn đứng trước những thách thức rất lớn.
Hiện nay, khu vực FDI vẫn chiếm khoảng 70% tổng kim ngạch xuất khẩu của cả nước. Trong lĩnh vực điện tử và công nghệ cao, tỷ lệ này còn lớn hơn nhiều. Một chiếc điện thoại “Made in Vietnam” có thể được lắp ráp tại Bắc Ninh hoặc Thái Nguyên, nhưng phần lớn giá trị cốt lõi như chip, công nghệ màn hình, thiết bị sản xuất và bản quyền công nghệ vẫn nằm ở bên ngoài Việt Nam.
Điều đó có nghĩa là Việt Nam đã tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu, nhưng chưa thật sự làm chủ phần có giá trị gia tăng cao nhất.
Đây là bài toán trung tâm của nền kinh tế trong giai đoạn tới.
Nếu không thể xây dựng được năng lực công nghệ lõi, Việt Nam có nguy cơ dừng lại ở vai trò “công xưởng giá rẻ nâng cấp”. Nhưng nếu tận dụng được cơ hội hiện nay để phát triển doanh nghiệp công nghệ nội địa, nâng cấp nguồn nhân lực và đầu tư cho nghiên cứu phát triển, đất nước hoàn toàn có khả năng bước sang một vị thế mới.
Điều đáng mừng là Việt Nam hiện đã có những tín hiệu ban đầu cho thấy quá trình này đang diễn ra.
Trong lĩnh vực AI và phần mềm, các doanh nghiệp công nghệ trong nước bắt đầu đầu tư mạnh hơn vào dữ liệu, AI platform, automation và hạ tầng tính toán. Các trung tâm dữ liệu quy mô lớn được xây dựng. GPU cluster phục vụ AI xuất hiện. Nhiều startup AI Việt Nam đang tham gia vào các lĩnh vực như xử lý ngôn ngữ tiếng Việt, AI agent, tự động hóa doanh nghiệp và cybersecurity.
Đặc biệt, AI có thể là lĩnh vực mà Việt Nam có cơ hội đi nhanh hơn so với ngành bán dẫn. Khác với chip, nơi cần hàng chục tỷ USD đầu tư và chuỗi công nghệ cực sâu, AI software phụ thuộc nhiều hơn vào chất lượng kỹ sư, tốc độ học hỏi và khả năng triển khai sản phẩm. Đây lại là điểm mà thế hệ công nghệ trẻ của Việt Nam đang thể hiện khá tốt.
Song song với chuyển đổi công nghệ là những thay đổi quan trọng trong hệ thống tài chính và ngân hàng.
Trong nhiều năm qua, hệ thống ngân hàng Việt Nam đóng vai trò huyết mạch của nền kinh tế. Tín dụng tăng trưởng mạnh giúp thúc đẩy sản xuất, bất động sản và tiêu dùng. Nhưng mô hình phụ thuộc quá lớn vào tín dụng ngân hàng cũng tạo ra không ít rủi ro. Tỷ lệ tín dụng/GDP của Việt Nam hiện thuộc nhóm cao trong khu vực. Một phần đáng kể dòng vốn vẫn chảy vào bất động sản và các lĩnh vực có tính đầu cơ cao.
Những biến động của thị trường trái phiếu doanh nghiệp và bất động sản trong giai đoạn 2022–2024 đã cho thấy rõ áp lực của mô hình tài chính cũ. Nhưng thay vì để thị trường rơi vào khủng hoảng mất kiểm soát, Chính phủ và Ngân hàng Nhà nước đã lựa chọn cách tiếp cận tương đối thận trọng: vừa tái cấu trúc hệ thống, vừa giữ ổn định vĩ mô và tránh gây cú sốc dây chuyền.
Đây là điểm rất đáng chú ý trong cách điều hành kinh tế của Việt Nam hiện nay.
Dù còn nhiều tranh luận, nhưng không thể phủ nhận rằng Việt Nam đã duy trì được ổn định kinh tế vĩ mô trong bối cảnh thế giới biến động mạnh bởi lạm phát, chiến tranh và suy giảm tăng trưởng toàn cầu. Lạm phát được kiểm soát ở mức tương đối ổn định, tỷ giá không biến động cực đoan và hệ thống ngân hàng vẫn giữ được khả năng vận hành.
Thị trường chứng khoán cũng phản ánh một giai đoạn chuyển đổi thú vị của nền kinh tế.
Từ chỗ chỉ là một thị trường nhỏ vài chục doanh nghiệp niêm yết vào đầu những năm 2000, chứng khoán Việt Nam hiện đã đạt quy mô vốn hóa hàng triệu tỷ đồng với hàng nghìn doanh nghiệp tham gia. Dù còn tồn tại nhiều hạn chế về minh bạch, chất lượng quản trị và tâm lý đầu cơ ngắn hạn, nhưng thị trường vốn Việt Nam đang dần đóng vai trò lớn hơn trong việc huy động nguồn lực cho nền kinh tế.
Quan trọng hơn, cấu trúc nhà đầu tư cũng đang thay đổi. Một thế hệ nhà đầu tư trẻ, am hiểu công nghệ và tiếp cận thông tin toàn cầu đang xuất hiện. Điều này tạo ra áp lực tích cực buộc doanh nghiệp phải minh bạch hơn, quản trị tốt hơn và cạnh tranh theo chuẩn quốc tế nhiều hơn.
Song song với chuyển đổi kinh tế là quá trình cải cách hành chính và chuyển đổi số quốc gia.
Trong nhiều năm, thủ tục hành chính từng được xem là một trong những điểm nghẽn lớn nhất của môi trường kinh doanh Việt Nam. Nhưng vài năm trở lại đây, có thể thấy rõ nỗ lực mạnh mẽ trong việc số hóa dịch vụ công, xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia và thúc đẩy chính phủ điện tử.
Các nền tảng định danh điện tử, dịch vụ công trực tuyến và dữ liệu dân cư đang dần tạo ra một hạ tầng quản trị mới. Đây không chỉ là câu chuyện tiện lợi hành chính, mà còn là nền tảng quan trọng để xây dựng nền kinh tế số hiện đại trong tương lai.
Dĩ nhiên, mọi quá trình chuyển đổi đều không thể tránh khỏi khó khăn.
Việt Nam vẫn còn đối mặt với hàng loạt thách thức: năng suất lao động chưa cao, chất lượng nguồn nhân lực chưa đồng đều, năng lực nghiên cứu phát triển còn hạn chế, phụ thuộc lớn vào FDI và áp lực từ biến đổi khí hậu, đặc biệt tại Đồng bằng sông Cửu Long — trung tâm sản xuất nông nghiệp lớn nhất cả nước.
Nhưng có lẽ điều đáng chú ý nhất là tâm thế của đất nước hiện nay đã khác trước rất nhiều.
Lần đầu tiên sau nhiều năm, Việt Nam không chỉ nói về tăng trưởng, mà bắt đầu nói về chất lượng tăng trưởng. Không chỉ nói về sản xuất, mà nói về công nghệ lõi. Không chỉ nói về thu hút đầu tư, mà nói về tự chủ công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Điều đó cho thấy một khát vọng phát triển lớn hơn đang hình thành.
Dưới sự lãnh đạo của Đảng, Việt Nam đã giữ được ổn định chính trị — yếu tố mà nhiều quốc gia đang phát triển khác gặp rất nhiều khó khăn. Chính sự ổn định ấy tạo ra nền tảng để đất nước theo đuổi các chiến lược dài hạn về hạ tầng, công nghệ, giáo dục và chuyển đổi số.
Lịch sử đã cho thấy rằng những quốc gia có thể bứt phá thường không phải là những quốc gia hoàn hảo ngay từ đầu, mà là những quốc gia biết thích nghi, biết học hỏi và biết tận dụng đúng thời cơ của lịch sử.
Và có lẽ Việt Nam hiện đang đứng trước một thời cơ như vậy.
Một đất nước từng đi lên từ khó khăn, chiến tranh và thiếu thốn, giờ đây đang bước vào cuộc đua công nghệ toàn cầu với một tâm thế hoàn toàn khác: tự tin hơn, chủ động hơn và có khát vọng lớn hơn.
Con đường phía trước chắc chắn sẽ không dễ dàng. Nhưng nếu giữ được ổn định, tiếp tục cải cách, đầu tư mạnh cho con người và công nghệ, Việt Nam hoàn toàn có cơ sở để tin rằng giai đoạn 2025–2045 có thể trở thành thời kỳ bứt phá mạnh mẽ nhất trong lịch sử phát triển hiện đại của đất nước.
Và khi nhìn lại sau vài thập kỷ nữa, có thể chúng ta sẽ nhận ra rằng chính giai đoạn hiện nay là thời điểm Việt Nam bắt đầu chuyển mình từ một nền kinh tế đang phát triển thành một quốc gia công nghệ và công nghiệp hiện đại thực sự.