Hơn một tháng sau khi chiến dịch không kích quy mô lớn của Mỹ và Israel nhắm vào Iran bắt đầu, cuộc xung đột được gọi là Chiến tranh Iran 2026 đang bước vào giai đoạn chuyển biến quan trọng. Với những tuyên bố gần đây từ Tổng thống Mỹ Donald Trump về việc rút quân trong vòng hai đến ba tuần và các tín hiệu đàm phán gián tiếp từ phía Tehran, nhiều nhà phân tích quốc tế nhận định rằng giai đoạn đỉnh điểm của xung đột có thể sắp kết thúc. Tuy nhiên, những hệ quả kinh tế mà cuộc chiến để lại – đặc biệt là cú sốc năng lượng từ eo biển Hormuz – vẫn đang lan tỏa mạnh mẽ trên toàn cầu, buộc các nền kinh tế phải điều chỉnh chiến lược dài hạn. Tại Việt Nam, một quốc gia phụ thuộc lớn vào nhập khẩu năng lượng và xuất khẩu hàng hóa, tác động này đòi hỏi sự đánh giá thận trọng và các biện pháp ứng phó kịp thời.
Cuộc xung đột nổ ra vào ngày 28 tháng 2 năm 2026, khi lực lượng Mỹ và Israel tiến hành Chiến dịch Epic Fury (Mỹ) và Roaring Lion (Israel). Trong vòng 12 giờ đầu tiên, gần 900 cuộc không kích đã nhắm vào các cơ sở tên lửa đạn đạo, hệ thống phòng không, hạ tầng quân sự và cả các nhà máy sản xuất vũ khí của Iran. Điểm nổi bật nhất là việc tiêu diệt Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei cùng hàng chục quan chức cấp cao khác, một đòn “decapitation” (tiêu diệt đầu não) hiếm thấy trong lịch sử hiện đại. Iran phản ứng quyết liệt bằng hàng trăm tên lửa và drone nhắm vào Israel, các căn cứ Mỹ trong vùng Vịnh và các đồng minh khu vực. Đến nay, theo báo cáo từ Viện Nghiên cứu Chiến tranh (ISW), liên minh Mỹ-Israel đã thực hiện hàng nghìn cuộc tấn công, phá hủy nghiêm trọng các cơ sở sản xuất tên lửa tại Yazd, Parchin, Bushehr và nhiều nhà máy thép hỗ trợ công nghiệp quốc phòng.
Iran không chỉ đáp trả bằng vũ khí mà còn sử dụng đòn kinh tế chiến lược: kiểm soát tạm thời eo biển Hormuz – tuyến đường vận chuyển khoảng 20% dầu thô và khí hóa lỏng (LNG) toàn cầu. Từ ngày 4 tháng 3, Tehran tuyên bố đóng cửa eo biển đối với tàu chở dầu của Mỹ, Israel và đồng minh, đồng thời yêu cầu thu phí qua eo bằng nhân dân tệ. Hậu quả là hàng nghìn tàu chở dầu bị kẹt lại, nguồn cung năng lượng toàn cầu bị gián đoạn nghiêm trọng nhất trong lịch sử theo đánh giá của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA). Giá dầu Brent Crude tăng vọt từ mức khoảng 70 USD/thùng trước chiến tranh lên hơn 105-119 USD/thùng trong những tuần đầu, trước khi có dấu hiệu điều chỉnh nhẹ khi thị trường kỳ vọng ngừng bắn.
Dù Iran đã mất khả năng sản xuất tên lửa quy mô lớn và hệ thống phòng không bị suy yếu đáng kể, lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) vẫn duy trì khả năng gây rối loạn khu vực. Các cuộc tấn công của lực lượng Houthi – đồng minh của Iran – vào miền nam Israel vào cuối tháng 3 đánh dấu sự mở rộng chiến trường, dù Israel đã chặn hầu hết các đòn này. Trong khi đó, nội bộ Iran đang chia rẽ rõ rệt: Tổng thống Masoud Pezeshkian ủng hộ đàm phán ngừng bắn để cứu vãn kinh tế đang sụp đổ, trong khi IRGC kiên quyết tiếp tục kháng cự. Iran đã bác bỏ đề nghị 15 điểm của Mỹ nhưng không loại trừ các kênh gián tiếp qua Qatar hay Pakistan.
Tổng thống Trump, trong các phát biểu gần đây, khẳng định mục tiêu chính – ngăn chặn Iran phát triển vũ khí hạt nhân – đã cơ bản đạt được và Mỹ có thể rút quân “rất sớm”. Ông còn kêu gọi các đồng minh “tự kiếm dầu” nếu eo biển Hormuz không mở cửa ngay lập tức. Những tín hiệu này, kết hợp với việc Iran đe dọa tấn công các công ty Mỹ ở vùng Vịnh từ ngày 1 tháng 4 nhưng chưa thực hiện quy mô lớn, cho thấy xung đột đang hướng tới giai đoạn “hậu kỳ”. Nhiều chuyên gia từ Al Jazeera và Britannica dự báo khả năng ngừng bắn trong vài tuần tới là cao, dù rủi ro leo thang vẫn tồn tại nếu các cuộc đàm phán thất bại.
Cú sốc năng lượng và những biến động kinh tế toàn cầu
Tác động kinh tế của cuộc chiến là rõ ràng nhất qua kênh năng lượng. Việc gián đoạn eo biển Hormuz đã tạo ra “cú sốc cung lớn nhất lịch sử” theo IEA, đẩy giá dầu và khí đốt lên mức cao kỷ lục trong ngắn hạn. Brent Crude hiện dao động quanh 100-105 USD/thùng, cao hơn 40-50% so với trước chiến tranh. Các nhà phân tích từ Goldman Sachs và OECD dự báo giá dầu trung bình năm 2026 có thể ở mức 82-90 USD/thùng nếu xung đột kết thúc sớm, nhưng có thể chạm 130-150 USD nếu kéo dài đến quý III.
Hậu quả lan tỏa nhanh chóng. Lạm phát toàn cầu dự kiến tăng thêm 0,7-0,9 điểm phần trăm trong năm 2026-2027 do chi phí vận tải và sản xuất leo thang. Ở Mỹ, lạm phát có thể chạm 4,2%, buộc Cục Dự trữ Liên bang (Fed) phải cân nhắc lại chính sách lãi suất. Châu Âu và châu Á – những khu vực nhập khẩu năng lượng lớn – chịu thiệt hại nặng hơn. IMF và OECD đã điều chỉnh giảm dự báo tăng trưởng GDP toàn cầu xuống còn khoảng 2,9%, thấp hơn 0,3-0,4 điểm phần trăm so với kịch bản ban đầu. Thị trường chứng khoán toàn cầu biến động mạnh, với các chỉ số châu Á và châu Âu giảm điểm liên tục trong tháng 3 trước khi phục hồi nhẹ nhờ hy vọng ngừng bắn.
Chuỗi cung ứng toàn cầu cũng bị ảnh hưởng. Giá LNG tăng vọt do Qatar – nhà xuất khẩu lớn – buộc phải tuyên bố force majeure. Chi phí logistics biển tăng 20-30% khi tàu bè phải tránh eo Hormuz và tuyến Suez. Lạm phát thực phẩm gia tăng do giá phân bón và vận chuyển phân bón tăng cao, đe dọa an ninh lương thực ở nhiều nước đang phát triển. Các tập đoàn dầu khí lớn như TotalEnergies cảnh báo rằng thiệt hại không chỉ dừng ở giá năng lượng mà còn lan sang toàn bộ chuỗi cung ứng toàn cầu, làm suy giảm đầu tư dài hạn.
Tuy nhiên, kịch bản cơ sở mà hầu hết chuyên gia ủng hộ là xung đột sẽ giảm cường độ trong quý II/2026. Khi eo biển Hormuz mở cửa trở lại và nguồn cung dầu từ Mỹ, Nga, Saudi Arabia được đẩy mạnh, giá dầu có thể nhanh chóng điều chỉnh giảm về mức 80-90 USD/thùng vào cuối năm. Kinh tế thế giới sẽ chịu “cú sốc ngắn hạn” nhưng tránh được suy thoái sâu nếu các ngân hàng trung ương phối hợp tốt. Ngược lại, nếu chiến tranh kéo dài, rủi ro suy thoái toàn cầu sẽ tăng lên đáng kể, đặc biệt ở châu Âu vốn đã mong manh.
Tác động trực tiếp đến kinh tế Việt Nam: Thách thức và cơ hội
Với tư cách là nền kinh tế có độ mở cao, Việt Nam không thể đứng ngoài vòng xoáy. Dù không có quan hệ thương mại trực tiếp lớn với Iran, tác động gián tiếp qua giá năng lượng, logistics và nhu cầu toàn cầu là đáng kể. Theo các đánh giá nhanh từ BIDV, VinaCapital và các chuyên gia kinh tế Việt Nam trong tháng 3/2026, xung đột Iran có thể làm giảm tăng trưởng GDP Việt Nam 0,6-0,8 điểm phần trăm trong kịch bản cơ sở, và lên đến 1-2 điểm phần trăm nếu kéo dài.
Kênh tác động đầu tiên và rõ nét nhất là năng lượng. Việt Nam nhập khẩu gần 100% dầu thô, với giá xăng dầu trong nước đã tăng mạnh dù Chính phủ kích hoạt Quỹ Bình ổn và cắt giảm thuế tạm thời. Chi phí logistics và sản xuất – đặc biệt ở các ngành dệt may, điện tử, nhựa, hóa chất – tăng 5-10%, đẩy chỉ số giá tiêu dùng (CPI) lên trên 4-5% nếu không kiểm soát chặt. Lạm phát thêm 1-1,5 điểm phần trăm là mức dự báo hợp lý trong năm 2026.
Kênh thứ hai là xuất khẩu. Mỹ, EU và Trung Quốc – ba thị trường chính của Việt Nam – đang đối mặt lạm phát cao và nhu cầu tiêu dùng giảm. Đơn hàng xuất khẩu có thể giảm 0,5-1% (kịch bản cơ sở) hoặc 2% nếu chiến tranh kéo dài. Chi phí vận tải biển tăng 20-30% càng làm giảm lợi nhuận của doanh nghiệp xuất khẩu. Theo Bộ Công Thương, kim ngạch xuất khẩu tháng 3 đã cho thấy dấu hiệu chững lại ở một số mặt hàng chủ lực.
Kênh thứ ba là đầu tư và tài chính. VND chịu áp lực mất giá thêm 2-4% so với USD, buộc Ngân hàng Nhà nước có thể phải can thiệp bằng cách tăng lãi suất để ổn định vĩ mô. Thu hút vốn FDI có nguy cơ giảm 0,5-1 điểm phần trăm, thậm chí 1,5-2 điểm phần trăm trong kịch bản tiêu cực do nhà đầu tư thận trọng hơn với rủi ro địa chính trị. Tuy nhiên, Việt Nam vẫn có những “lá chắn” quan trọng: dự trữ ngoại hối cao kỷ lục, đa dạng hóa nguồn dầu từ Mỹ, Nga và các nước Trung Đông khác, cùng hệ thống các hiệp định thương mại tự do (FTA) như CPTPP, EVFTA giúp duy trì dòng vốn và thị trường.
Bên cạnh thách thức, cuộc chiến cũng mở ra một số cơ hội. Việt Nam có thể trở thành điểm đến thay thế cho chuỗi cung ứng bị gián đoạn ở Trung Đông, đặc biệt trong lĩnh vực điện tử và dệt may. Nếu giá dầu giảm nhanh sau ngừng bắn, ngành du lịch và vận tải nội địa sẽ phục hồi mạnh. Hơn nữa, đây là cơ hội để Việt Nam đẩy mạnh chuyển dịch năng lượng tái tạo, giảm phụ thuộc dầu nhập khẩu dài hạn – một mục tiêu chiến lược đã được Chính phủ thúc đẩy.
Các kịch bản cụ thể cho Việt Nam đến cuối năm 2026 như sau: Nếu ngừng bắn đạt được trong tháng 4 hoặc tháng 5, tăng trưởng GDP vẫn có thể đạt 8,5-9%, lạm phát kiểm soát dưới 4,5% và xuất khẩu phục hồi từ quý III. Ngược lại, nếu xung đột kéo dài đến quý III, tăng trưởng chỉ khoảng 7-8%, lạm phát vượt 5% và xuất khẩu giảm mạnh hơn dự kiến. Trong mọi trường hợp, Chính phủ đã phản ứng khá kịp thời bằng các gói hỗ trợ bình ổn giá và đa dạng hóa nguồn cung.
Kết luận: Bài kiểm tra khả năng chống chịu và cơ hội tái cấu trúc
Chiến sự Iran 2026 là một cú sốc địa chính trị ngắn hạn nhưng mạnh mẽ, chủ yếu truyền qua kênh năng lượng và logistics. Với dấu hiệu ngoại giao tích cực hiện tại – từ tuyên bố của Trump đến các cuộc gọi ngừng bắn từ Trung Quốc và Pakistan – xác suất cao là xung đột sẽ giảm nhiệt trong quý II, giúp giá dầu ổn định và kinh tế thế giới phục hồi dần từ quý III. Dù vậy, bài học từ cuộc chiến này là rõ ràng: bất ổn địa chính trị có thể xảy ra bất cứ lúc nào, và các nền kinh tế phụ thuộc năng lượng như Việt Nam cần xây dựng khả năng chống chịu cao hơn.
Đối với Việt Nam, đây không chỉ là bài kiểm tra khả năng ứng phó mà còn là cơ hội để đẩy mạnh đa dạng hóa thị trường, chuỗi cung ứng và năng lượng. Doanh nghiệp cần tăng dự trữ nguyên liệu chiến lược, đàm phán hợp đồng dài hạn với nhà cung cấp dầu thay thế, và đầu tư mạnh hơn vào công nghệ xanh. Chính phủ tiếp tục vai trò dẫn dắt bằng chính sách tài khóa linh hoạt và ngoại giao kinh tế chủ động.
Tổng thể, nếu kịch bản ngừng bắn sớm thành hiện thực – như nhiều dấu hiệu đang chỉ ra – tác động đến Việt Nam sẽ hạn chế và phục hồi nhanh chóng. Đây chính là kịch bản khả quan nhất không chỉ cho Việt Nam mà cho cả nền kinh tế toàn cầu trong năm 2026 đầy biến động. Trong bối cảnh đó, sự linh hoạt, dự báo sớm và hành động quyết đoán sẽ quyết định ai sẽ vượt qua thử thách và tận dụng được cơ hội từ chính những bất ổn toàn cầu.