Eo biển Hormuz đang trở thành điểm nghẽn kinh tế lớn nhất thế giới hiện nay. Theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ và Cơ quan Năng lượng Quốc tế, tuyến đường biển này vận chuyển khoảng 20-21 triệu thùng dầu thô và sản phẩm tinh chế mỗi ngày, chiếm tới 20% lượng tiêu thụ dầu toàn cầu và 25-27% lượng dầu được vận chuyển bằng đường biển. Gần 84% dầu và 83% khí hóa lỏng qua eo biển hướng đến châu Á. Trong bối cảnh chiến tranh Mỹ-Israel-Iran đã bước sang tuần thứ sáu kể từ ngày 28 tháng 2 năm 2026, việc Iran kiểm soát nghiêm ngặt eo biển đã đẩy giá dầu Brent lên mức cao nhất kể từ năm 2022. Tổng thống Mỹ Donald Trump vừa đưa ra tối hậu thư rõ ràng đòi Iran phải mở hoàn toàn eo biển Hormuz trước thứ Hai ngày 6 tháng 4, nếu không thứ Ba sẽ là Ngày Nhà máy Điện và Ngày Cầu.
Tình hình hiện tại có nhiều điểm tương đồng với các cuộc khủng hoảng dầu mỏ trong lịch sử như năm 1973 với Chiến tranh Yom Kippur, năm 1979 với Cách mạng Iran, năm 1990 khi Iraq xâm lược Kuwait và năm 2022 với chiến tranh Ukraine. Tuy nhiên mức độ tổn thương của nền kinh tế toàn cầu và Việt Nam đã thay đổi đáng kể nhờ hiệu quả sử dụng năng lượng cao hơn, song rủi ro gián đoạn nguồn cung vẫn rất lớn. Dưới đây là phân tích bốn kịch bản có khả năng xảy ra nhất từ ngày 6 tháng 4 năm 2026 cùng với tác động cụ thể của chúng.
Kịch bản có xác suất cao nhất, khoảng 55-60%, là leo thang quân sự mạnh. Nếu Iran không nhượng bộ trước hạn chót ngày 6 tháng 4, Mỹ và Israel sẽ tiến hành đợt không kích quy mô lớn vào các nhà máy điện, các cây cầu lớn và cơ sở năng lượng của Iran ngay từ ngày 7 tháng 4. Iran sẽ đáp trả bằng tên lửa và drone nhằm vào các cơ sở ở vùng Vịnh, có thể tấn công thêm cả tàu sân bay Mỹ. Eo biển Hormuz bị đóng chặt hoặc áp dụng mức phí cực cao trong nhiều tuần. Lịch sử cho thấy các cú sốc gián đoạn nguồn cung kiểu này thường kéo dài từ ba đến sáu tháng, như năm 1973 khi OPEC cắt giảm sản lượng khiến giá dầu tăng gấp bốn lần và dẫn đến lạm phát kết hợp suy thoái toàn cầu. Trong kịch bản này giá dầu Brent có thể vọt lên 150-200 USD/thùng, tăng 80-120% so với mức trước chiến tranh. Đây sẽ là cú sốc gián đoạn nguồn cung lớn nhất kể từ năm 1973. Theo nghiên cứu của IMF và học giả James Hamilton năm 2010, mỗi lần giá dầu tăng 10 USD/thùng thường làm giảm GDP toàn cầu 0,2-0,3 điểm phần trăm. Với mức tăng mạnh như vậy, GDP toàn cầu có thể giảm 1,5-2,5 điểm phần trăm trong năm 2026, đẩy nhiều quốc gia vào suy thoái nhẹ hoặc tình trạng lạm phát kết hợp suy thoái. Lạm phát toàn cầu tăng thêm 2-3 điểm phần trăm, buộc Fed và ECB phải duy trì hoặc nâng lãi suất. Thị trường chứng khoán có thể sụt giảm 15-25%, trong khi châu Á với mức phụ thuộc 80-90% dầu qua Hormuz sẽ chịu thiệt hại nặng nhất do chuỗi cung ứng bị gián đoạn và chi phí vận tải tăng 30-50%. Tại Việt Nam, giá dầu ở mức này sẽ tạo cú sốc nghiêm trọng, khiến GDP giảm thêm 1,2-2 điểm phần trăm so với mục tiêu 8-10% cho cả năm 2026, lạm phát vượt 6-8%, buộc Ngân hàng Nhà nước tăng lãi suất mạnh. Các ngành sản xuất như dệt may, điện tử và cơ khí chịu chi phí năng lượng cao hơn 30-50%, lợi nhuận doanh nghiệp giảm 15-25%, xuất khẩu sang EU và Mỹ suy giảm, đồng Việt Nam mất giá thêm 8-12% so với USD, trong khi du lịch và hàng không chịu thiệt hại nặng nề.
Ngược lại, kịch bản Iran nhượng bộ một phần và đàm phán khẩn cấp có xác suất 25-30%. Iran sẽ mở một phần eo biển Hormuz, ưu tiên cho tàu của Trung Quốc, Ấn Độ và Thái Lan với mức thu phí nhất định nhằm tránh đòn đánh lớn. Các cuộc đàm phán qua Oman và Qatar diễn ra nhanh trong 48-72 giờ, Tổng thống Trump tuyên bố có tiến triển và hoãn hoặc giảm quy mô không kích. Giá dầu giảm nhanh về mức 90-110 USD/thùng trong hai đến bốn tuần. Đây là kịch bản mềm nhất, tương tự thỏa thuận tạm thời năm 2019 sau các vụ tấn công tàu dầu. Tác động đến kinh tế thế giới và châu Á sẽ hạn chế, giá dầu chỉ tăng thêm 10-20 USD rồi giảm nhanh, GDP toàn cầu chỉ mất 0,3-0,5 điểm phần trăm, lạm phát tăng nhẹ 0,5-1 điểm phần trăm. Thị trường phục hồi nhanh chóng, châu Á được hưởng lợi lớn nhờ nguồn cung dầu ổn định trở lại, giảm áp lực lên chuỗi cung ứng và chi phí vận tải. Với Việt Nam, tác động nằm trong tầm kiểm soát, GDP chỉ giảm thêm 0,4-0,7 điểm phần trăm, lạm phát tăng 1-1,5 điểm phần trăm. Chính phủ có thể sử dụng Quỹ bình ổn giá xăng dầu để kiềm giá tạm thời và xuất khẩu vẫn duy trì đà tăng nhờ đơn hàng chuyển dịch từ Trung Quốc. Đây là kịch bản thuận lợi nhất cho nền kinh tế Việt Nam trong ngắn hạn.
Một kịch bản khác ít khả năng hơn nhưng vẫn đáng lưu ý là Iran cứng rắn hoàn toàn, dẫn đến chiến tranh kéo dài với xác suất 10-15%. Iran duy trì đóng eo biển, Mỹ và Israel vẫn tiến hành không kích lớn nhưng Iran sống sót và đáp trả dai dẳng. Xung đột kéo dài sang tháng 7-8 năm 2026 với sự tham gia sâu hơn của Hezbollah và Houthis. Giá dầu duy trì ở mức 120-150 USD/thùng trong sáu đến mười hai tháng kèm nguy cơ thiếu hụt dầu thực tế, giống như cuộc chiến Iran-Iraq từ năm 1980 đến 1988. Tác động đến kinh tế thế giới và châu Á sẽ kéo dài, giống khủng hoảng 1979-1980 với tình trạng lạm phát kết hợp suy thoái duy trì 12-18 tháng. GDP toàn cầu giảm 1-1,8 điểm phần trăm mỗi năm, lạm phát cao dai dẳng. Châu Âu và châu Á có nguy cơ rơi vào suy thoái kép, châu Á tiếp tục chịu áp lực nặng nề do phụ thuộc cao vào dầu Trung Đông dẫn đến gián đoạn sản xuất công nghiệp và lạm phát nhập khẩu kéo dài. Tại Việt Nam, tác động sẽ dài hạn và nghiêm trọng hơn kịch bản leo thang ban đầu. Thiếu hụt dầu thực tế có thể khiến các nhà máy lọc dầu Nghi Sơn và Bình Sơn giảm công suất 30-50%, GDP giảm 1,5-2,5 điểm phần trăm mỗi năm, lạm phát duy trì trên 6% trong sáu đến chín tháng. Doanh nghiệp đầu tư trực tiếp nước ngoài như Samsung, Intel và Foxconn có nguy cơ cắt giảm sản xuất, ảnh hưởng sâu đến chuỗi cung ứng toàn cầu. Đây là kịch bản khó khăn nhất cho Việt Nam về mặt dài hạn.
Cuối cùng, kịch bản can thiệp quốc tế đột ngột hoặc ngừng bắn tạm thời có xác suất thấp nhất, chỉ 5-10%. Trung Quốc, Nga, Liên Hợp Quốc hoặc các nước vùng Vịnh ép buộc hai bên ngừng bắn trong 7-14 ngày. Giá dầu giảm mạnh về mức 70-90 USD/thùng. Tác động đến kinh tế thế giới và châu Á gần như không đáng kể trong ngắn hạn, giá dầu giảm nhanh hỗ trợ tăng trưởng toàn cầu phục hồi. Châu Á được hưởng lợi rõ rệt nhờ chi phí năng lượng giảm mạnh, đẩy nhanh phục hồi sản xuất và tiêu dùng. Với Việt Nam, đây là kịch bản tích cực nhất khi giá dầu giảm giúp GDP phục hồi về mức 8,5-9%, lạm phát trở lại dưới 4% và tạo cơ hội mua dầu giá rẻ để tích trữ chiến lược, tạo đà cho tăng trưởng cả năm 2026.
Nhìn chung, trong trung hạn từ ba đến mười hai tháng tới, bất kể kịch bản nào diễn ra, kinh tế toàn cầu sẽ tiếp tục chịu áp lực lạm phát năng lượng cao hơn mức bình thường trước chiến tranh. Ngay cả khi Iran nhượng bộ một phần hoặc ngừng bắn tạm thời, giá dầu cũng khó quay về dưới 90 USD/thùng trong ít nhất sáu tháng vì chuỗi cung ứng đã bị gián đoạn nghiêm trọng và các nhà đầu tư đòi mức bù rủi ro cao hơn. Châu Á với mức phụ thuộc dầu Trung Đông lên tới 80-90% sẽ là khu vực chịu tác động mạnh nhất, dẫn đến chi phí sản xuất tăng và tốc độ phục hồi sau đại dịch bị chậm lại. Đối với Việt Nam, trung hạn sẽ là giai đoạn thử thách lớn nhất khi lạm phát có thể duy trì ở mức 5-7% trong cả năm 2026, tăng trưởng GDP bị kìm hãm ở mức 6,5-7,8% thay vì mục tiêu 8-10%, và thâm hụt thương mại tiếp tục mở rộng do nhập khẩu năng lượng đắt đỏ hơn. Các ngành sử dụng nhiều năng lượng như dệt may, điện tử và logistics sẽ đối mặt với biên lợi nhuận bị thu hẹp rõ rệt, trong khi đồng Việt Nam có nguy cơ mất giá thêm 8-15% so với USD, làm tăng gánh nặng nợ ngoại tệ.
Sang dài hạn từ một đến ba năm trở đi, xung đột Trung Đông 2026 sẽ để lại dấu ấn cấu trúc sâu sắc hơn so với các cuộc khủng hoảng dầu mỏ trước đây. Toàn cầu hóa chuỗi cung ứng năng lượng sẽ chuyển hướng mạnh mẽ khi các nước nhập khẩu lớn như Trung Quốc, Ấn Độ và châu Âu đẩy nhanh đa dạng hóa nguồn cung sang Mỹ, Brazil, Guyana và châu Phi, đồng thời đầu tư quy mô lớn vào năng lượng tái tạo và hydrogen để giảm phụ thuộc vào eo biển Hormuz. Điều này tạo ra một cú huých chuyển đổi xanh toàn cầu nhanh hơn dự kiến. Đối với Việt Nam, dài hạn mang đến cả thách thức và cơ hội. Nếu không chủ động điều chỉnh, nền kinh tế sẽ tiếp tục chịu rủi ro lặp lại các cú sốc năng lượng mỗi khi khu vực Trung Đông bất ổn. Ngược lại, nếu tận dụng được giai đoạn này, Việt Nam có thể đẩy nhanh quá trình chuyển dịch từ mô hình tăng trưởng dựa vào năng lượng nhập khẩu sang mô hình dựa trên công nghệ cao và năng lượng sạch, giúp nâng cao khả năng chống chịu của nền kinh tế trước các biến động địa chính trị trong tương lai. Lịch sử các cuộc khủng hoảng dầu mỏ trước đây cho thấy những quốc gia nào biết biến áp lực ngắn hạn thành động lực tái cấu trúc dài hạn đều đạt được tăng trưởng bền vững hơn sau cú sốc.
Tình hình đang cực kỳ sát nút. Hai ngày tới, 6-7 tháng 4 năm 2026, sẽ quyết định hướng đi của kinh tế thế giới và Việt Nam trong ít nhất sáu đến mười hai tháng tới.