Bối cảnh của một trật tự thế giới đang chuyển dịch
Trong bối cảnh nền kinh tế và chính trị toàn cầu đang trải qua những biến động sâu sắc, sự kiện Tổng thống Liên bang Nga Vladimir Putin có chuyến thăm cấp Nhà nước tới Trung Quốc vào tháng 5 năm 2026 đã đánh dấu một cột mốc quan trọng. Chuyến thăm diễn ra ngay sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump vừa kết thúc chuyến công du tới Bắc Kinh. Việc Trung Quốc liên tiếp tiếp đón hai nhà lãnh đạo của hai cường quốc hàng đầu thế giới không chỉ phản ánh vị thế ngoại giao ngày càng gia tăng của Bắc Kinh mà còn phơi bày sự phức tạp của cục diện địa chính trị hiện tại. Dưới góc độ kinh tế chính trị, quan hệ Nga – Trung và Mỹ – Trung đại diện cho hai mô hình tương tác mang tính cấu trúc khác biệt, nhưng lại cùng nhau định hình tương lai của chuỗi cung ứng, thương mại quốc tế và các thiết chế tài chính toàn cầu.
Bài viết này sẽ đi sâu phân tích nền tảng, động lực và những giới hạn trong quan hệ đối tác chiến lược giữa Liên bang Nga và Trung Quốc, đồng thời đặt trong hệ quy chiếu so sánh với mối quan hệ đầy sóng gió nhưng không thể tách rời giữa Hợp chủng quốc Hoa Kỳ và Trung Quốc.
Trục Nga – Trung: Sự nương tựa kinh tế và đồng thuận chiến lược
Quan hệ giữa Nga và Trung Quốc hiện nay đã vượt xa những khuôn khổ hợp tác thông thường để trở thành một liên minh linh hoạt, dựa trên cả nhu cầu sống còn về kinh tế lẫn sự đồng thuận cao về tầm nhìn chiến lược. Chuyến thăm lần thứ 25 của ông Vladimir Putin tới Trung Quốc diễn ra đúng vào dịp kỷ niệm 30 năm thiết lập quan hệ đối tác phối hợp chiến lược và 25 năm ký Hiệp ước Láng giềng hữu nghị và hợp tác.
Sự đan xen và phụ thuộc về kinh tế
Từ góc nhìn kinh tế chính trị, nền tảng vững chắc nhất của trục Nga – Trung hiện nay là sự bổ trợ và nương tựa lẫn nhau về mặt kinh tế, đặc biệt là trong lĩnh vực năng lượng và thương mại. Kể từ sau những biến cố địa chính trị năm 2022, Nga phải đối mặt với các lệnh cấm vận khắc nghiệt từ phương Tây, dẫn đến việc mất đi các thị trường truyền thống tại châu Âu. Trong bối cảnh đó, Trung Quốc nổi lên như một đối tác kinh tế quan trọng nhất, mang lại nguồn sống cho nền kinh tế Nga. Kim ngạch thương mại song phương đã vượt mức 200 tỷ đô la Mỹ trong ba năm liên tiếp.
Trung Quốc đã trở thành khách hàng mua dầu mỏ và khí đốt lớn nhất của Nga. Chỉ tính riêng trong quý đầu năm 2026, xuất khẩu dầu của Nga sang Trung Quốc đã tăng 35%. Mặc dù vậy, sự phụ thuộc này mang tính bất đối xứng. Nếu như Nga coi Trung Quốc là thị trường thay thế sống còn để xuất khẩu năng lượng và nhập khẩu hàng hóa công nghiệp, thì đối với Trung Quốc, Nga đóng vai trò là nhà cung cấp năng lượng dồi dào, giúp Bắc Kinh giảm thiểu rủi ro từ các tuyến hàng hải nhạy cảm như eo biển Hormuz. Sự chênh lệch này thể hiện rõ trong các cuộc đàm phán về dự án đường ống khí đốt Sức mạnh Siberia 2. Việc Trung Quốc yêu cầu mức giá năng lượng tiệm cận với giá thị trường nội địa của Nga cho thấy vị thế đàm phán trên cơ của Bắc Kinh.
Phi đô la hóa và nỗ lực kiến tạo hệ thống tài chính thay thế
Một điểm nhấn quan trọng trong kinh tế chính trị Nga – Trung là nỗ lực thoát khỏi sự thống trị của hệ thống tài chính dựa trên đồng đô la Mỹ. Sự phát triển chưa từng có của quan hệ song phương được thể hiện qua việc các giao dịch thanh toán giữa hai nước gần như hoàn toàn sử dụng đồng rúp và nhân dân tệ thay vì đô la Mỹ. Đây không chỉ là biện pháp phòng thủ nhằm lách qua các hàng rào trừng phạt từ phương Tây mà còn là bước đi chiến lược nhằm thách thức quyền lực cấu trúc của Mỹ trong hệ thống tài chính toàn cầu. Bằng cách thiết lập cơ sở hạ tầng thanh toán độc lập, hai nước đang từng bước tạo ra sự tự chủ vững chắc hơn trước sức ép từ bên ngoài.
Tầm nhìn chiến lược và sự thách thức trật tự đa phương cũ
Trên bình diện chính trị quốc tế, cả ông Vladimir Putin và ông Tập Cận Bình đều chia sẻ quan điểm phản đối sự áp đặt hay tư duy bá quyền. Trong tuyên bố chung nhằm củng cố quan hệ đối tác toàn diện, cả hai nhà lãnh đạo đã nhấn mạnh đến việc xây dựng một trật tự thế giới đa cực và một kiểu quan hệ quốc tế mới. Việc Bắc Kinh tiếp đón trọng thị nhà lãnh đạo Nga ngay sau khi tiễn nhà lãnh đạo Mỹ là một thông điệp rõ ràng: Trung Quốc tự định vị mình là một cường quốc độc lập, có khả năng duy trì các mối quan hệ chiến lược vững chắc bất chấp sức ép hay nỗ lực cô lập từ bên ngoài.
Đối sánh với quan hệ Mỹ – Trung: Cạnh tranh cấu trúc và đan xen lợi ích
Nếu như quan hệ Nga – Trung mang đậm tính chất liên minh chiến thuật dựa trên nương tựa kinh tế và đồng thuận chính trị, thì quan hệ Mỹ – Trung lại là một bức tranh phức tạp của sự đan xen lợi ích khổng lồ xen lẫn cạnh tranh cấu trúc một cách gay gắt.
Bản chất của sự cạnh tranh kinh tế
Quan hệ Mỹ – Trung là trục quan hệ song phương quan trọng nhất thế giới, định hình sự vận hành của chuỗi cung ứng toàn cầu. Khác với sự bổ trợ kinh tế (năng lượng đổi lấy hàng hóa) giữa Nga và Trung Quốc, Mỹ và Trung Quốc là hai nền kinh tế lớn nhất, cạnh tranh trực tiếp trong việc nắm giữ các nấc thang giá trị cao nhất của nền kinh tế tri thức và công nghệ. Mỹ tìm cách duy trì vị thế dẫn đầu thông qua các chính sách bảo vệ công nghệ lõi, trong khi Trung Quốc nỗ lực tự chủ vươn lên bằng các chiến lược quốc gia nhằm thúc đẩy sự phát triển của trí tuệ nhân tạo, năng lượng xanh và chuyển đổi số.
Tuy nhiên, sự khác biệt lớn nhất giữa hai cặp quan hệ này là mức độ hội nhập. Bất chấp những căng thẳng, quy mô thương mại giữa Mỹ và Trung Quốc vẫn ở mức khổng lồ. Sự đan xen lợi ích này tạo ra một cơ chế phụ thuộc lẫn nhau mang tính kìm hãm, điều hoàn toàn không tồn tại trong tương tác giữa Nga và Mỹ hiện nay.
Cạnh tranh quyền lực và sự ổn định chiến lược
Sự đối đầu giữa Washington và Bắc Kinh không chỉ nằm ở khía cạnh kinh tế mà còn lan rộng ra các nỗ lực tái định hình luật chơi quốc tế. Mỹ cố gắng duy trì cấu trúc do họ dẫn dắt, trong khi Trung Quốc muốn gia tăng tiếng nói tương xứng với sức mạnh kinh tế của mình. Việc Tổng thống Mỹ Donald Trump thăm Trung Quốc vào tháng 5 năm 2026 cho thấy những nỗ lực nhằm ổn định lại mối quan hệ song phương mang tính quyết định này. Các chuyên gia nhận định rằng, chuyến đi này xoay quanh việc ổn định mối quan hệ song phương quan trọng nhất thế giới, trong khi cuộc gặp với Nga là để xoa dịu và củng cố niềm tin với một đối tác chiến lược lâu năm.
Đánh giá sự khác biệt cốt lõi qua lăng kính kinh tế chính trị
Từ các phân tích trên, có thể rút ra một số điểm khác biệt cốt lõi trong hai trục quan hệ này:
Thứ nhất, về sự cân bằng quyền lực nội tại. Trong quan hệ Nga – Trung, sức mạnh kinh tế đang ngày càng nghiêng hẳn về phía Bắc Kinh. Hệ quả từ các sức ép bên ngoài đã khiến Nga ngày càng phụ thuộc vào nền công nghiệp và thị trường tiêu thụ của Trung Quốc, dẫn đến một mối quan hệ thiếu cân xứng hơn trước. Ngược lại, quan hệ Mỹ – Trung là cuộc cạnh tranh giữa hai đối thủ có năng lực tương đồng hơn về quy mô kinh tế tổng thể, tạo ra sự giằng co đa chiều và phức tạp.
Thứ hai, về tính chất hội nhập. Mỹ và Trung Quốc vẫn là hai bộ phận hữu cơ không thể tách rời của nền kinh tế toàn cầu. Trong khi đó, Nga đã bị tách rời đáng kể khỏi hệ thống kinh tế phương Tây, biến mối liên kết kinh tế giữa Nga và Trung Quốc trở thành một vòng tuần hoàn mang tính chất khép kín hơn, tập trung vào việc kiến tạo các hệ thống thanh toán và giao thương độc lập.
Thứ ba, về chiến lược toàn cầu. Trung Quốc đang nỗ lực duy trì một không gian ngoại giao rộng mở, vừa duy trì quan hệ ổn định với các nước phương Tây, vừa củng cố sự tin cậy chiến lược với Moscow. Bắc Kinh mong muốn chứng tỏ mình là một cường quốc không thiên vị, có khả năng đối thoại với mọi bên.
Tác động tới nền kinh tế thế giới và kết luận
Sự định hình của các trục quan hệ này đang để lại những dấu ấn sâu đậm đối với kinh tế chính trị toàn cầu. Việc Nga và Trung Quốc nỗ lực gia tăng tỷ trọng thanh toán bằng đồng nội tệ tuy chưa thể ngay lập tức làm thay đổi bản chất của hệ thống tài chính quốc tế, nhưng sẽ tạo ra các cơ sở hạ tầng giao dịch thay thế trong dài hạn. Bên cạnh đó, thị trường năng lượng toàn cầu đang chứng kiến sự nắn dòng khi nguồn cung dầu khí khổng lồ từ Nga tiếp tục chảy mạnh về phía Trung Quốc.
Tóm lại, chuyến thăm của nhà lãnh đạo Nga tới Trung Quốc không chỉ nhấn mạnh cột mốc quan hệ song phương mà còn phác họa rõ nét trật tự thế giới đang trong quá trình tái cấu trúc. Trong hệ tọa độ mới này, quan hệ Nga – Trung mang tính nương tựa chặt chẽ, trong đó Trung Quốc đóng vai trò trung tâm về tiêu thụ và nguồn vốn, còn Nga là nhà cung cấp năng lượng cốt lõi. Đồng thời, sự tương tác Mỹ – Trung vẫn là biến số lớn nhất quyết định quỹ đạo của kinh tế toàn cầu. Bất kỳ sự dịch chuyển nào từ tam giác chiến lược này cũng sẽ tạo ra những tác động mạnh mẽ đến các chuỗi cung ứng và định chế quốc tế trong tương lai.