Kể từ khi những xung đột âm ỉ bùng phát thành các cuộc đối đầu vũ trang trực tiếp vào cuối tháng hai năm nay, khu vực Trung Đông đã chính thức bước vào một kỷ nguyên bất ổn mới. Điểm nghẽn lớn nhất hiện tại không chỉ nằm ở những tiếng nổ trên bầu trời hay các vụ tập kích trên biển, mà nằm ở sự bế tắc hoàn toàn trên mặt trận ngoại giao. Việc các hãng thông tấn lớn rò rỉ thông tin về năm điều kiện mà Washington gửi tới Tehran thông qua kênh trung gian Pakistan vào giữa tháng năm thực chất đã giội một gáo nước lạnh vào những nỗ lực kiến tạo hòa bình của cộng đồng quốc tế.
Khi nhìn sâu vào nội dung của những yêu cầu này, giới phân tích chính trị quốc tế đều đồng thuận rằng đây không phải là một văn kiện đàm phán, mà là một bản tối hậu thư mang đậm triết lý “gây sức ép tối đa”. Yêu cầu Iran phải chuyển giao toàn bộ hàng trăm kilogram uranium đã làm giàu ở cấp độ cao và chỉ được giữ lại một cơ sở hạt nhân duy nhất đồng nghĩa với việc Mỹ muốn tước đoạt hoàn toàn lá bài mặc cả chiến lược và năng lực răn đe cốt lõi của Tehran. Hơn thế nữa, việc Washington thẳng thừng từ chối bồi thường thiệt hại từ các lệnh trừng phạt trong quá khứ, đồng thời kiên quyết đóng băng các tài sản của Iran ở nước ngoài, cho thấy một lập trường không khoan nhượng. Nước cờ này của Mỹ dường như được thiết kế không phải để Iran chấp thuận, mà để tạo ra một cái cớ hoàn hảo trên trường quốc tế. Bằng việc đưa ra những yêu cầu mà bất kỳ quốc gia có chủ quyền nào cũng phải cự tuyệt, Mỹ và các đồng minh sẽ có lý do chính đáng để tiếp tục siết chặt vòng vây cấm vận, hoặc thậm chí là hợp thức hóa cho các hành động quân sự trong tương lai nếu tình hình vượt tầm kiểm soát.
Đối với giới tinh hoa chính trị tại Tehran, việc chấp nhận những điều kiện này tương đương với hành động tự sát chính trị và đầu hàng vô điều kiện. Sự thiếu vắng lòng tin đã bắt rễ sâu sắc từ sau khi thỏa thuận hạt nhân JCPOA đổ vỡ vào năm 2018. Do đó, Iran hoàn toàn không có động lực để nhượng bộ khi họ không nhìn thấy bất kỳ sự đảm bảo nào về việc các lệnh trừng phạt kinh tế sẽ thực sự được dỡ bỏ. Động thái đáp trả bằng các điều kiện tiên quyết cứng rắn không kém, như yêu cầu phương Tây công nhận quyền kiểm soát của họ tại eo biển Hormuz, chính là cách Iran khẳng định vị thế và nắn gân lại đối thủ.
Những ngã rẽ định mệnh cho bàn cờ địa chính trị
Trong bối cảnh cả hai bên đều đang tự nhốt mình vào những lằn ranh đỏ không thể lùi bước, viễn cảnh về một hiệp định đình chiến chớp nhoáng là điều hoang tưởng. Thay vào đó, thế giới nhiều khả năng sẽ phải chứng kiến một cuộc chiến tranh tiêu hao kéo dài và sự leo thang của các cuộc đối đầu bất đối xứng.
Nền kinh tế và quân sự của Iran không đủ tiềm lực để đương đầu trực diện với bộ máy chiến tranh khổng lồ của Mỹ trong một cuộc chiến tranh tổng lực. Tuy nhiên, Tehran lại sở hữu một thứ vũ khí đáng sợ khác: khả năng bóp nghẹt các yết hầu hàng hải và mạng lưới các lực lượng ủy nhiệm phủ khắp khu vực. Eo biển Hormuz, nơi chứng kiến sự luân chuyển của khoảng một phần năm tổng lượng dầu mỏ thế giới, đang trở thành quân bài chiến lược nguy hiểm nhất. Iran không nhất thiết phải phong tỏa hoàn toàn tuyến đường thủy này để gây thiệt hại cho phương Tây. Chỉ cần duy trì một trạng thái bất an thường trực thông qua việc quấy rối các tàu thương mại, bắt giữ các tàu chở dầu có liên hệ với Israel hoặc Mỹ, hay rải thủy lôi cục bộ, họ đã có thể khiến chi phí bảo hiểm hàng hải tăng phi mã.
Đồng thời, mạng lưới “Trục kháng cự” sẽ được kích hoạt ở mức độ cao nhất. Lực lượng Houthi tại Yemen sẽ tiếp tục chiến dịch phóng máy bay không người lái và tên lửa đạn đạo chống hạm vào các tàu hàng trên Biển Đỏ, buộc các hãng vận tải biển toàn cầu phải chọn con đường vòng qua mũi Hảo Vọng ở Nam Phi. Hành trình kéo dài thêm hai tuần này không chỉ đốt thêm hàng triệu đô la chi phí nhiên liệu cho mỗi chuyến đi mà còn làm trầm trọng thêm tình trạng thiếu hụt container rỗng trên toàn cầu. Các nhóm dân quân tại Iraq và Syria cũng sẽ gia tăng tần suất tập kích vào các căn cứ của Mỹ, buộc Washington phải liên tục tiêu hao nguồn lực để phòng thủ thay vì tập trung giải quyết dứt điểm cuộc khủng hoảng.
Tuy nhiên, rủi ro về một sự cố bùng nổ quy mô lớn vẫn luôn chực chờ. Nếu tình báo phương Tây nhận định Iran đang tiến quá gần đến việc hoàn thiện đầu đạn hạt nhân, một chiến dịch không kích phủ đầu nhằm vào các cơ sở hạt nhân ngầm của Iran có thể sẽ được kích hoạt. Ngược lại, nếu một tính toán sai lầm trên biển dẫn đến thương vong lớn cho lực lượng Mỹ, một đòn trả đũa khốc liệt bằng tên lửa hành trình sẽ ngay lập tức bao trùm khu vực.
Cú sốc năng lượng và bóng ma đình lạm bủa vây kinh tế toàn cầu
Những biến động dữ dội về mặt địa chính trị này đang trực tiếp đẩy nền kinh tế toàn cầu vào một cơn bĩ cực mới, làm sống lại bóng ma “đình lạm” – trạng thái nền kinh tế đình trệ trong khi lạm phát phi mã. Biểu hiện rõ ràng nhất và trực tiếp nhất của cuộc khủng hoảng này chính là sự giật cục của thị trường năng lượng. Giá dầu thô Brent, vốn đã nhạy cảm với các cú sốc cung ứng, đã nhanh chóng vượt qua ngưỡng tâm lý quan trọng và thiết lập các mặt bằng giá mới. Nếu tình trạng phong tỏa ngầm tại eo biển Hormuz tiếp diễn hoặc các cơ sở hạ tầng dầu mỏ của các quốc gia vùng Vịnh bị lôi vào vòng xoáy xung đột, việc giá dầu vọt lên mức hàng trăm đô la một thùng là kịch bản hoàn toàn khả thi.
Cú sốc giá dầu mỏ kết hợp với chi phí vận tải biển tăng vọt do đứt gãy chuỗi cung ứng ở Biển Đỏ đang tạo ra một cơn bão lạm phát chi phí đẩy. Hàng hóa từ châu Á sang châu Âu và Bắc Mỹ trở nên đắt đỏ hơn bao giờ hết. Điều này đặt các ngân hàng trung ương lớn, đặc biệt là Cục Dự trữ Liên bang Mỹ và Ngân hàng Trung ương Châu Âu, vào một tình thế tiến thoái lưỡng nan cực kỳ bi đát. Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu đang có dấu hiệu giảm tốc và rất cần các đợt cắt giảm lãi suất để kích thích tăng trưởng, sự bùng phát trở lại của lạm phát buộc các nhà hoạch định chính sách tiền tệ phải giữ nguyên hoặc thậm chí tăng cường mặt bằng lãi suất cao. Môi trường lãi suất cao kéo dài sẽ bóp nghẹt dòng vốn đầu tư của doanh nghiệp, làm suy yếu sức mua của người tiêu dùng và làm tăng nguy cơ vỡ nợ của các quốc gia đang phát triển có tỷ lệ nợ công bằng đồng đô la lớn.
Vòng xoáy tỷ giá và bài toán phòng thủ trên thị trường vốn Việt Nam
Đối với một nền kinh tế có độ mở cực kỳ lớn và phụ thuộc nhiều vào xuất nhập khẩu như Việt Nam, những chấn động từ Trung Đông không phải là câu chuyện xa vời mà là những tác động hiện hữu và trực tiếp. Thách thức lớn nhất mà nền kinh tế vĩ mô trong nước phải đối mặt ngay lúc này là rủi ro nhập khẩu lạm phát và áp lực khổng lồ lên tỷ giá hối đoái.
Khi giá xăng dầu thế giới leo thang, chi phí logistics nội địa và giá cả nguyên vật liệu đầu vào cho sản xuất công nghiệp sẽ tăng theo một tỷ lệ thuận, tạo áp lực rất lớn lên chỉ số giá tiêu dùng. Nguy hiểm hơn, việc Cục Dự trữ Liên bang Mỹ neo giữ lãi suất ở mức cao để chống lạm phát sẽ duy trì sức mạnh áp đảo của đồng đô la trên thị trường tiền tệ quốc tế. Trong bối cảnh đó, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam sẽ phải đối mặt với áp lực mất giá của đồng nội tệ. Để bảo vệ tỷ giá và ngăn chặn dòng vốn ngoại rút ròng, các cơ quan điều hành có thể buộc phải sử dụng các công cụ mạnh tay như phát hành tín phiếu để hút bớt thanh khoản tiền đồng dư thừa trên thị trường liên ngân hàng, hoặc bán can thiệp ngoại tệ từ dự trữ quốc gia. Nếu tình hình trở nên tồi tệ hơn, việc tăng lãi suất điều hành trở lại là một kịch bản không thể loại trừ, bất chấp nỗ lực hỗ trợ doanh nghiệp phục hồi.
Sự thay đổi đột ngột về kỳ vọng vĩ mô này chắc chắn sẽ tạo ra những cơn chấn động mạnh trên thị trường chứng khoán. Khi quan sát rổ chỉ số VN30 hay rộng hơn là rổ VN100 trong giai đoạn nhạy cảm này, các nhà đầu tư sẽ dễ dàng nhận thấy sự phân hóa sâu sắc và áp lực tái cơ cấu danh mục diễn ra trên diện rộng. Dòng tiền thông minh sẽ có xu hướng tháo chạy khỏi các tài sản rủi ro cao để tìm về những bến đỗ an toàn hơn.
Đi sâu vào từng nhóm ngành cụ thể, ngành ngân hàng, vốn được coi là mạch máu của nền kinh tế, sẽ là một trong những khu vực chịu tác động đa chiều nhất. Trong một môi trường mà áp lực tỷ giá căng thẳng và thanh khoản hệ thống có nguy cơ bị thu hẹp, chi phí huy động vốn đầu vào của các ngân hàng thương mại chắc chắn sẽ nhích lên. Trong khi đó, việc tăng lãi suất cho vay đầu ra lại vấp phải rào cản lớn do sức hấp thụ vốn của nền kinh tế còn yếu kém. Điều này trực tiếp đe dọa đến biên lãi thuần của các tổ chức tín dụng. Các ngân hàng thương mại cổ phần tư nhân quy mô lớn, có sự năng động trong hoạt động tín dụng nhưng cũng nhạy cảm với biến động lãi suất như MBB, ACB hay HDB sẽ phải trải qua một giai đoạn thử thách năng lực quản trị rủi ro thanh khoản và chất lượng tài sản khắt khe hơn bao giờ hết. Sự biến động giá của các cổ phiếu này sẽ phản ánh trực tiếp kỳ vọng của thị trường về khả năng thích ứng của hệ thống ngân hàng trước cú sốc lãi suất.
Không dừng lại ở nhóm tài chính, sức ép lạm phát cũng phơi bày sự mong manh của nhóm ngành hàng tiêu dùng và sản xuất. Sự gia tăng chi phí logistics, kết hợp với giá nguyên liệu đầu vào nhập khẩu đắt đỏ hơn do tỷ giá, sẽ bào mòn biên lợi nhuận gộp của các doanh nghiệp. Một ví dụ điển hình là các tập đoàn đầu ngành trong lĩnh vực thực phẩm và sữa như VNM. Mặc dù sở hữu lợi thế về quy mô và thương hiệu, nhưng khi chi phí nguyên vật liệu sữa bột trên thị trường quốc tế biến động mạnh và sức mua của người tiêu dùng trong nước chững lại do áp lực chi phí sinh hoạt, đà tăng trưởng lợi nhuận của doanh nghiệp sẽ gặp phải những cơn gió ngược rất lớn.
Hệ lụy của việc thắt chặt chi tiêu không chỉ dừng lại ở các mặt hàng thiết yếu mà còn lan rộng sang cả lĩnh vực dịch vụ, truyền thông và giải trí. Khi các tập đoàn lớn phải thắt lưng buộc bụng để đối phó với khó khăn kinh tế chung, ngân sách dành cho các hoạt động quảng cáo, marketing và truyền thông sẽ là những khoản mục bị cắt giảm đầu tiên. Các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực này, chẳng hạn như YEG, sẽ phải đối mặt với bài toán sụt giảm doanh thu nghiêm trọng, đòi hỏi họ phải nhanh chóng tái cấu trúc hoạt động để bảo vệ dòng tiền.
Và có lẽ, khu vực nhạy cảm nhất và dễ tổn thương nhất trước những thay đổi về chính sách tiền tệ chính là thị trường bất động sản và hệ sinh thái các dịch vụ đi kèm. Bất động sản là một ngành thâm dụng vốn và phụ thuộc sống còn vào đòn bẩy tín dụng. Viễn cảnh mặt bằng lãi suất cho vay rục rịch tăng trở lại chính là một đòn giáng mạnh vào nỗ lực rã đông thị trường. Tâm lý nhà đầu tư cá nhân sẽ trở nên phòng thủ tối đa, khiến thanh khoản các dự án tiếp tục đóng băng. Các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ bất động sản, đặc biệt là mảng môi giới như DXS, sẽ trực tiếp gánh chịu hậu quả khi số lượng giao dịch sụt giảm thê thảm, nguồn thu hoa hồng cạn kiệt trong khi chi phí duy trì bộ máy vẫn tạo ra gánh nặng tài chính khổng lồ.
Tựu trung lại, những biến động căng thẳng tại Trung Đông hiện nay không chỉ là một sự kiện quân sự khu vực, mà là một ngòi nổ có khả năng định hình lại dòng chảy kinh tế và tài chính toàn cầu. Giai đoạn dòng tiền rẻ và dễ dãi đã tạm thời khép lại, nhường chỗ cho một chu kỳ đầy thách thức đòi hỏi sự cẩn trọng tối đa. Đối với đại ca, trong một bối cảnh thị trường đang bị bủa vây bởi các biến số vĩ mô khó lường, việc duy trì một tỷ trọng tiền mặt hợp lý, hạ thấp tỷ lệ sử dụng đòn bẩy tài chính và liên tục đánh giá lại sức khỏe nội tại của các doanh nghiệp trong danh mục chính là chiếc khiên phòng thủ vững chắc nhất để bảo vệ thành quả đầu tư trước những cơn bão sắp tới.