Ngày 14/5/2026, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã chính thức bắt tay Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tại Đại lễ đường Nhân dân ở Bắc Kinh. Đây là chuyến thăm Trung Quốc đầu tiên của Trump kể từ năm 2017, diễn ra trong bối cảnh thế giới đối mặt với chiến tranh Iran, gián đoạn chuỗi cung ứng năng lượng và căng thẳng thương mại – công nghệ kéo dài. Cuộc gặp thượng đỉnh này không chỉ là sự kiện ngoại giao lớn mà còn là cơ hội để hai siêu cường lớn nhất thế giới tìm kiếm sự ổn định giữa muôn vàn bất ổn.
Bối cảnh lịch sử và ý nghĩa của cuộc gặp
Quan hệ Mỹ – Trung trong những năm gần đây giống như một “cuộc hôn nhân bất hạnh”: vừa phụ thuộc kinh tế sâu sắc, vừa cạnh tranh chiến lược gay gắt. Sau giai đoạn căng thẳng cao độ dưới thời Trump 1.0 với cuộc chiến thương mại 2018-2019, hai bên đã trải qua nhiều biến động dưới thời Biden và Trump trở lại. Cuộc gặp Busan (Hàn Quốc) năm 2025 đã tạm ổn định một số vấn đề, nhưng nhiều cam kết vẫn còn trên giấy.
Chuyến thăm lần này bị trì hoãn từ tháng 3 do xung đột Iran bùng nổ. Việc Trump chọn Bắc Kinh làm điểm đến đầu tiên cho chuyến công du châu Á thể hiện rõ mong muốn “deal-making” – phong cách đàm phán quen thuộc của ông. Phía Trung Quốc cũng đón tiếp long trọng với lễ nghi cấp nhà nước, quân nhạc, diễu binh danh dự và thảm đỏ tại Quảng trường Thiên An Môn.
Phái đoàn Mỹ rất mạnh: Ngoại trưởng Marco Rubio, Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth, cùng hàng loạt CEO lớn như Elon Musk (Tesla) và Jensen Huang (Nvidia) – người được Trump mời phút chót. Sự hiện diện của giới công nghệ cho thấy thương mại và công nghệ cao sẽ chiếm vị trí trung tâm.
Điểm nóng 1: Chiến tranh Iran và Eo biển Hormuz – Vấn đề cấp bách nhất
Đây là chủ đề nóng bỏng nhất hiện tại. Mỹ đang thúc ép Trung Quốc đóng vai trò “tích cực hơn” để gây áp lực lên Iran, giúp mở lại Eo biển Hormuz – tuyến đường huyết mạch vận chuyển khoảng 50% lượng dầu thô nhập khẩu của Trung Quốc.
Ngoại trưởng Marco Rubio khẳng định rõ: Mỹ sẽ thuyết phục Bắc Kinh giúp Iran “bỏ qua những gì họ đang làm ở Vùng Vịnh”. Trung Quốc dù công khai “ngồi xem” nhưng cũng chịu thiệt hại lớn khi giá dầu tăng vọt và chuỗi cung ứng toàn cầu bị gián đoạn. Nếu suy thoái kinh tế toàn cầu xảy ra, xuất khẩu Trung Quốc sẽ lao dốc.
Các chuyên gia nhận định, đây là cơ hội để Trump “khoe” thành tích ngoại giao: đổi lấy sự hợp tác của Trung Quốc trên Iran, Mỹ có thể nhượng bộ một phần về thương mại hoặc công nghệ. Ngược lại, Bắc Kinh có thể dùng vai trò trung gian để tăng ảnh hưởng ở Trung Đông và đòi hỏi nhượng bộ từ Washington.
Điểm nóng 2: Thương mại và Thuế quan – Mục tiêu kinh tế cốt lõi của Trump
Thâm hụt thương mại Mỹ – Trung vẫn ở mức hơn 200 tỷ USD/năm. Trump muốn Trung Quốc tăng mua mạnh các sản phẩm Mỹ: đậu nành, thịt bò, máy bay Boeing, năng lượng. Phía Mỹ đề xuất thành lập “Board of Trade” – một cơ chế song phương cấp cao để giám sát thực thi các thỏa thuận mua bán, tránh tình trạng cam kết trên giấy như Phase One 2020.
Trung Quốc mong muốn nới lỏng thuế quan trả đũa và giảm rào cản tiếp cận thị trường Mỹ. Các deal lớn với doanh nghiệp Mỹ (Tesla, Nvidia, Boeing…) được kỳ vọng sẽ được ký kết trong chuyến thăm. Elon Musk đặc biệt quan tâm đến việc mở rộng nhà máy và chuỗi cung ứng tại Trung Quốc, trong khi Jensen Huang muốn nới lỏng hạn chế xuất khẩu chip.
Điểm nóng 3: Công nghệ, Bán dẫn và AI – Cuộc chiến tương lai
Jensen Huang (Nvidia) tham gia chuyến bay Air Force One cho thấy bán chip cao cấp và hợp tác AI là ưu tiên. Mỹ muốn duy trì lợi thế dẫn đầu công nghệ nhưng cũng chịu áp lực từ doanh nghiệp trong nước không muốn mất thị phần Trung Quốc. Trung Quốc đòi giảm kiểm soát xuất khẩu và các lệnh cấm vận.
Hai bên có thể thảo luận khung hợp tác về rủi ro AI, an toàn mô hình lớn, đồng thời tìm cách “quản lý cạnh tranh” thay vì đối đầu toàn diện. Rare earth (khoáng đất hiếm) – lĩnh vực Trung Quốc thống trị – cũng sẽ được bàn bạc mạnh mẽ, vì Mỹ cần nguồn cung ổn định cho công nghiệp quốc phòng và công nghệ.
Điểm nóng 4: Đài Loan – “Lằn ranh đỏ” lớn nhất
Ngoại trưởng Trung Quốc Vương Nghị từng gọi Đài Loan là “rủi ro lớn nhất” trong quan hệ song phương. Trump đã phê duyệt gói vũ khí 11 tỷ USD cho Đài Loan (lớn nhất từ trước đến nay) nhưng chưa giao. Ông từng chỉ trích Đài Loan “ăn cắp” ngành bán dẫn của Mỹ và đòi Đài Loan trả tiền bảo vệ.
Trung Quốc muốn Mỹ giảm bán vũ khí và công nhận rõ hơn lập trường “một Trung Quốc”. Mỹ muốn duy trì cam kết với Đài Loan mà không khiêu khích Bắc Kinh quá mức. Đây là vấn đề nhạy cảm nhất, dễ dẫn đến tính toán sai lầm quân sự nếu không xử lý khéo.
Điểm nóng 5: Vũ khí hạt nhân và các vấn đề khác
Trump muốn đề xuất thỏa thuận ba bên Mỹ – Trung – Nga hạn chế vũ khí hạt nhân sau khi New START hết hạn. Tuy nhiên, Trung Quốc với khoảng 600 đầu đạn chưa muốn tham gia vì chưa đạt parity với Mỹ/Nga (mỗi nước hơn 5.000 đầu đạn).
Các vấn đề phụ khác:
- Fentanyl và tiền chất ma túy từ Trung Quốc.
- Hợp tác với Triều Tiên.
- Tù nhân Mỹ ở Trung Quốc.
- Đầu tư lẫn nhau và mở cửa thị trường.
Triển vọng kết quả và tác động đến Việt Nam
Các chuyên gia dự báo khó có đột phá lớn vì cả hai bên đều muốn “ổn định” hơn là thay đổi cấu trúc. Kết quả khả dĩ nhất là:
- Các thỏa thuận mua bán cụ thể (nông sản, năng lượng, hàng không).
- Tuyên bố chung về Iran và cam kết mở Eo biển Hormuz.
- Thành lập Board of Trade.
- Một số nhượng bộ hạn chế về công nghệ và rare earth.
Đối với Việt Nam, cuộc gặp này có ý nghĩa lớn. Nếu Mỹ – Trung giảm căng thẳng thương mại, chuỗi cung ứng toàn cầu sẽ ổn định hơn, có lợi cho xuất khẩu Việt Nam. Tuy nhiên, nếu hai bên xích lại gần nhau quá mức trên một số lĩnh vực, Việt Nam cần khéo léo cân bằng quan hệ để tránh bị kẹt giữa hai siêu cường. Việt Nam có thể tận dụng cơ hội khi các công ty Mỹ tiếp tục “China +1” để đa dạng hóa đầu tư.
Kết luận
Cuộc thượng đỉnh Trump – Xi 2026 không phải là “reset” hoàn toàn quan hệ Mỹ – Trung, mà là nỗ lực quản lý cạnh tranh trong bối cảnh thế giới đầy biến động. Thành công hay thất bại sẽ ảnh hưởng sâu sắc đến kinh tế toàn cầu, giá năng lượng, chuỗi cung ứng công nghệ và ổn định địa chính trị châu Á – Thái Bình Dương.
Dù kết quả cuối cùng ra sao, hình ảnh hai nhà lãnh đạo bắt tay trên thảm đỏ tại Bắc Kinh đã gửi đi thông điệp: hai siêu cường vẫn đang nói chuyện với nhau – điều quan trọng nhất trong thời kỳ hỗn loạn hiện nay.
Tác giả: Phân tích dựa trên các nguồn tin quốc tế uy tín.
Nguồn tham khảo chính:
- The Guardian Live Updates (14/5/2026)
- AP News, Reuters, Bloomberg, CSIS, Heritage Foundation
- Các phân tích từ NYT, CNBC, Al Jazeera.